Onderstromen bij organisaties, teams en mensen

Onderstromen die niemand ziet,
bepalen de richting op elk gebied
(Stef Bos)

Onzichtbare krachten

Levende systemen zoals organisaties, teams en projectgroepen staan altijd onder invloed van onderstromen. Deze onzichtbare krachten bepalen sterk het wel en wee van deze levende systemen. Andere woorden die verwijzen naar onderstromen zijn onder meer: organisatiecultuur, groepsdynamiek, verborgen agenda’s, sluimerende conflicten, politieke spelletjes, krachtenvelden. 

Problemen in levende systemen

Kenmerkend aan onderstromen bij levende systemen is, dat ze niet tastbaar zijn. Je kunt ze niet vastpakken, ze zijn ongrijpbaar. Daarom ben je niet bewust van de onderstromen, terwijl ze wel invloed op je hebben. 

Wanneer een organisatie of team een probleem heeft, dan is het mens eigen om de concrete oorzaak hiervan te vinden. Daarom krijgen mensen of concrete hulpmiddelen de schuld:  de leidinggevende, een teamlid, de ICT, etc. Ook een ander levend systeem kan de schuld krijgen van het probleem:  klanten, leveranciers, de overheid. 

Alleen ligt de echte oorzaak bij een probleem bij een levend systeem in de ongrijpbare lagen van de onderstromen en niet bij mensen of andere concrete hulpmiddelen. Organisaties en teams zijn geen machines, maar gedragen zich als organismes. Bovendien zijn de krachten in de onderstromen van organisaties en teams nogal groot. Je kan ze niet tegenhouden. Problemen van levende systemen zijn systemische problemen en vragen om een systemische oplossing. 

Op een prachtige zonnige dag sta je met je team op de kade bij Lauwersoog. Over het Wad zie je in de verte de felrode kleur van de vuurtoren van Schiermonnikoog. Samen besluiten jullie in de sloep te stappen en daar naartoe te roeien.

Aangezien het vandaag springtij is, staat nu een sterke vloedstroom. De sloep wordt hierin meegenomen en verplaatst zich met hoge snelheid oostwaarts, richting Duitsland. 

Wanneer jullie dat opmerken, besluit je natuurlijk nog harder te roeien. Alleen de stroming is te sterk. Meer en meer komt Borkum in zicht. Er ontstaat onrust op de boot, want niet iedereen heeft de kracht en de conditie om te roeien. Ook de stuurman krijgt de wind van voren, omdat hij volgens de groep niet goed stuurt.

Gelukkig neemt na enkele uren de stroming af, omdat het het tij keert. Het team kan ontspannen. Alles lijkt toch nog goed te komen. Rustig roei je samen de goede kant op. De sterke eb-stroming helpt je ook nog daarbij.

Plots hoor je een bonkend geluid, alsof de sloep ergens tegenaan loopt. Niet veel later lig je stil. Je bent vastgelopen op een zandbank.
Je kijkt naar elkaar. Wie heeft hier niet opgelet? Wie is de schuldige? Weer de stuurman? En waarom hebben we zoveel gewicht bij ons.

De stroming op de Waddenzee is niet zichtbaar. Je kan het niet vastgrijpen om het tegen te houden. Dit is een mooi voorbeeld van onderstromen. Bovendien zijn ze onderdeel van iets groters. De stroming van de Waddenzee komt van de Noordzee. De richting en kracht wordt bepaald door de zon en de maanstand. Je kan het niet tegenhouden en de stroming is vaak veel te sterk om er domweg tegen in te zwemmen.

Onderstromen zijn grenzeloos en tijdloos

Bij levende systeem komen onderstromen ook van buiten. Bijvoorbeeld de onderstromen van een afdeling worden beïnvloed door:

  • De organisatie en haar historie.
  • De mensen die er nu werken of er ooit hebben gewerkt.
  • De maatschappij, de overheid, de media.
  • De financiële gezondheid van de organisatie. 
  • De levensfase van de afdeling: net gestart, samengevoegd of aan het einde.
  • Etc. 
 

Als mens, team of organisatie sta je onder invloed van een complex aan onderstromen.  Samen vormen deze stromen een dynamisch krachtenveld. Rationeel probleemoplossend denken helpt je hierbij niet. 

Ervaringsgericht waarnemen en ontdekken

Wat wel werkt, is ervaringsgericht aan de slag gaan met de onderstromen. Wat hiermee wordt bedoeld, is dat je andere delen in je hersenen actief gaat gebruiken om inzicht te krijgen in de onderstromen. Tijdelijk parkeer je dan even je rationele brein.  Je opent je volledig voor fysieke en emotionele waarnemingen van je lichaam. Enkele bekende werkvormen die hierin erg goed in helpen zijn: opstellingen, mindfulness, psychodrama voor bedrijven en teams, participatief theater, systemische vragen.

Bovenstromen

Levende systemen hebben altijd te maken met onderstromen. Natuurlijk hebben organisaties, afdelingen en teams ook bovenstromen. Deze zijn tastbaar en zichtbaar: bijvoorbeeld gedrag, gesprekken, documentatie, systemen, processen. Gelukkig kunnen we hier met ons rationele verstand wel bij.

 

De ijsberg

Eigenlijk vormen de bovenstromen het topje van de ijsberg van levende systemen. Het is dat wat zichtbaar is en tastbaar is. Het deel wat onder water zit zijn de onderstromen. Dat maar 10% van de ijsberg boven water komt en symbool staat voor de bovenstromen, past ook met de dynamiek bij organisaties. Onderstromen bepalen voor 90% van de dynamiek van levende systemen.

 

Geniale innovaties

Nu zijn we als mens heel goed in het oplossen van problemen, wanneer ze tastbaar en dus begrijpbaar zijn. Daarom kijk je in eerste instantie naar de tastbare oorzaken bij problemen van een levend systeem. Je kijkt naar tastbare aspecten in de bovenstroom.

Zaken die tastbaar zijn, pas je namelijk gemakkelijk aan. Op scholen en universiteiten leren we daarover vele theorieën, methoden en technieken. Ons rationele menselijke brein is hier op zijn best. We zijn geniaal in het ontwikkelen en innoveren van tastbare zaken: digitalisering, steden- en wegenbouw, medische technologie, vliegtuigen, auto’s, satellieten etc. 

 

Levende systemen vs. mechanische systemen

In de onderstromen van levende systemen is ons innovatieve rationele brein niet geschikt om de problemen op te lossen. Helaas laten we ons hier vaak toe verleiden, omdat we als mens geniaal zijn in de rationele systemen. Levende systemen werken totaal anders dan de rationele systemen. De onderstromen zijn gebaseerd op de ecologische en systemische principes van de natuur.

Als je wil dat jouw fabriek iets anders moet bouwen, dan herschrijf en installeer je jouw digitale machinepark met een nieuwe versie. Vanaf dat moment werkt het machinepark volgens de nieuwe versie.

Als je wil dat jouw organisatie zich anders moet gedragen, dan kun je jouw medewerkers een training geven van het nieuwe gewenste gedrag. Echter, een sterke organisatiecultuur zet niet zo maar buiten de deur. Vooral bij hoge werkdruk vallen medewerkers van nature terug op hun oude gewoonten, omdat gedragspatronen nu eenmaal verankerd zijn in de oude succesvolle organisatiecultuur.

Onderstromen zijn niet te (be)grijpen met je rationele brein.

Integrale bovenstromen en onderstromen

In levende systemen werken boven- en onderstromen altijd integraal samen. Of werken tegen in geval van problemen. Het is onverstandig boven- en onderstromen los van elkaar te zien. 

Wanneer je als organisatie hebt besloten om meer aan duurzaamheid te doen, dan leg je dat vast in je visie, missie en strategie (bovenstroom). Waarschijnlijk komen er functies en een afdeling bij die zich bezighouden met duurzaamheid. Je zamelt afval op de afdelingen gescheiden in etc. Kortom, je bent goed bezig in de bovenstroom van je organisatie. Alleen als de organisatiecultuur en de persoonlijke waarden van de stakeholders een andere stroming hebben, dan mislukken al je duurzame plannen in de bovenstroom. 

Onderstromen en bovenstromen beïnvloeden elkaar

Bij iedere verandering dien je zowel naar de bovenstromen als naar de onderstromen te kijken. Ervoor te zorgen dat er geen spanningen zijn.

In onderstaande matrix horen alle vier vlakken op elkaar aan te sluiten. Is dat niet het geval, dan is de onderstroom te sterk voor de bovenstroom. Ook heeft de rechter kolom meer kracht dan de linker kolom. De onderstromen, de systemische dynamieken, die van buiten het systeem komen, zijn nog krachtiger dan alle onderstromen binnenin

Verbouwen van onderstromen

Wanneer een levend systeem als een organisatie, team of afdeling in de problemen zit, dan ga je aan de slag met zowel de bovenstroom als de onderstroom.   Doe je niets met de onderstroom, dan blijven het probleem van een organisatie, team of afdeling bestaan. 

 Sociale brein en hersenstam

Daarvoor is het nodig dat je gaat werken met het sociale brein, het limbische systeem, de hersenstam en het reptielenbrein. In plaats van het rationele brein die zich vooral in de pre-frontale cortex bevindt. Je gebruikt de systemische intelligentie van ons mens-zijn. Deze heeft ervoor gezorgd dat ons levende systeem (de groep, de stam) in leven blijft. De hierbij horende wetmatigheden gaan over: erbij horen, de ordening in de groep, leidende principes, betekenisvolle uitwisselingen, oorsprong en bestemming.

Anders werken met onderstromen

Wanneer je aan de slag wil met levende systemen zoals organisaties, afdelingen en teams, dan neem je de onderstromen mee. De aanpak is uitbreiding op wat je geleerd hebt op de universiteit.

Wil je in de praktijk aan de slag met onderstromen in je team of organisatie, dan is een ervaringsgerichte werkwijze aan te bevelen. Wil je hier meer over weten, neem dan contact met mij op.

Contactformulier