Hoe werken onze hersenen met onderstromen?

Hersen neuronen in actie

We staan altijd onder invloed van onderstromen. Dat betekent dat we met onze zintuigen onderstromen oppikken en daarop reageren. Vaak zijn we niet echt bewust van onze reactie. We doen het gewoon. Misschien herken je dat bij jezelf. Je vraagt je af, hoe komt het toch dat ik steeds weer op die manier handel in een bepaalde omgeving. Het lijkt wel of ik er ingezogen ben. 

Ook in onderlinge communicatie in teams en organisaties wordt er veel non-verbaal gecommuniceerd. Ook hier verwerk je onderliggende informatie en vertaal je dat in een boodschap. Bijvoorbeeld hoe de ander tot je verhoudt of wat de ander verwacht wat je gaat doen. Vaak roept dit emoties op. Fijne emoties en pijnlijke emoties.

Kortom, deze blog legt je uit hoe je hersenen onderstromen oppikken en omzetten in emoties en acties.

Cortex. limbisch systeem, reptielenbrein, hersenstam

Onze hersenen zijn globaal op te delen in 3 gebieden:

  • de cortex
  • het limbische systeem
  • het reptielenbrein en de  hersen­stam

Het oudste deel is het reptielenbrein en de hersenstam. Het limbische systeem komt daarna. Dit heet ook wel het sociale brein of het zoogdieren brein. Het jongste deel van de hersenen is de cortex. Als je het nog korter samenvat dan gaan deze hersendelen over respectievelijk ‘handen’, ‘hart’ en ‘hoofd’.

Cortex: de bewuste mind die begrijpt en taal heeft

Onze cognitie en mentale vermogens bevinden zich in de cortex. Dit is de buitenschors van de hersenen. De linkerhelft van deze cortex houdt zich vooral bezig met de lineaire, logische en linguïstische informatie. De rechterhersenhelft werkt met ruimtelijke en holistische informatie. De achterkant en de zijkant van de cortex zijn de centra waar signalen van onze zintuigen worden verwerkt

Prefrontale cortex

Deze bevindt zich in het voorhoofd net boven de ogen. Hier zit ons bewustzijn en ons plannings- en beslissingscentrum. De prefrontale cortex is uniek voor ons als mens. Wij zijn bewust van ons denken, kunnen vooruitdenken of herinneringen ophalen. Ons mentale brein kan tijdreizen. Het reist terug naar het verleden om te overdenken hoe het anders had kunnen lopen of hoe plezierig of verdrietig een gebeurtenis was. Het kan ook naar de toekomst reizen om een gewenste toekomst, een visie te verbeelden. Met die visie maakt het een (strategisch) plan.

Uniek voor de mens

Deze mentale activiteiten van verbeelden, plannen, doen, controleren zijn uniek voor de mens, omdat wij over complexe taal beschikken. Deze taal is belangrijk voor de prefrontale cortex om rationeel na te denken en besluiten te nemen. Taal is ook cruciaal voor de technische en biologische wetenschap. Zonder taal was de huidige beschaving van de mens niet mogelijk geweest. Geen enkel dier werkt met taal zoals wij dat kunnen.

de rationele mind die (be)grijpt

Limbische systeem

Je loopt op straat en ineens kom je iemand tegen die je kent, maar je bent vergeten hoe die heet

Hoe komt het dat we sneller iemand herkennen aan zijn gezicht dan aan zijn naam? Gezichten zijn als patronen opgeslagen in het limbische systeem. Zelfs als iemand er anders uitziet, hij is ouder geworden, heeft nu een bril op. Je herkent hem direct.
Als we iemand na lange tijd weer zien, voelen we direct of dat een prettig persoon was of dat je daar een nare ervaring mee hebt gehad. Dit gebeurt allemaal razendsnel in ons limbische systeem van de hersenen.

Sociale brein, ons kuddegedrag

Het limbische systeem wordt ook wel het zoogdierenbrein of het sociale brein genoemd, omdat het ons sociale (kudde)gedrag reguleert. Mensen leven al meer 200.000 jaar op deze aarde. Dat we dat zo lang al volhouden komt omdat we in groepen, in kuddes, leven. Net zoals dat bij veel zoogdieren als olifanten, buffels, leeuwen het geval is.

Levende systemen

Bij mensen praten we niet over kuddes, maar over levende systemen als: gezinnen, families, dorpen, organisaties, teams etc. In tegenstelling tot dieren en mensen in de prehistorie leven wij veel van deze levende systemen tegelijk. Hoewel de wereld tegenwoordig er heel anders uit ziet dan duizenden jaren geleden, onze hersenen werken nog steeds hetzelfde wanneer het gaat over bij een levend systeem horen. Voorkomen dat je niet uitgesloten wordt. Ervoor zorgen dat het levende systeem in leven blijft.

Hypocampus: onze database van beelden, gevoelens, geluiden en geuren

Dit wordt allemaal automatisch en onbewust gereguleerd diep in onze hersenen. Het limbische systeem speelt hier een belangrijke rol in. Hiervoor werkt het nauw samen met de hersenstam en het reptielenbrein.
Onze ervaringen via beelden, geluiden, geuren en bijbehorende gevoelens zijn opgeslagen in de hypocampus. Deze zit in het limbische systeem. Als deze ervaringen staan bij wijze van spreken in een enorme database. Bij alles wat je met je zintuigen waarneemt, kijkt het limbische systeem continu in deze database. Vooral om te bepalen of iets okay is of gevaarlijk voor het systeem of voor jou. Gedrag bij gebeurtenissen uit het verleden, komen van pas bij zowel fijne als gevaarlijke herinneringen.

Kom je je grote liefde van vroeger tegen, dan geeft het limbisch systeem de opdracht om oxytocine af te geven, het gelukshormoon.

Ben je vroeger ooit gebeten door een hond en loop je nu over straat en een hond rent blaffend op je af, dan zal het limbische systeem dit snel koppelen aan gevaar. Ze maakt adrenaline aan, zodat je snel wegrent of een stok pakt om de hond van je af te slaan.

Zo bepaalt je geschiedenis het gedrag afhankelijk van de situatie. Heel veel reacties gaan onbewust, gewoon omdat je zelf niet meer de link legt.

Stel dan je een dominante vader hebt gehad bij wie je het nooit goed kon doen. Op een dag op je werk komt je leidinggevende naar je toe en wil je graag wat feedback geven op een stuk wat je hebt geschreven. Hij bedoelt het goed. Alleen jij reageert plots heel emotioneel en valt uit naar je leidinggevende. Dat komt enkel en alleen omdat je limbische systeem blijkbaar een match heeft gemaakt met iets wat in jouw verleden heeft plaatsgevonden wat voor jou toen niet veilig was. Geheel onterecht val je uit naar je leidinggevende. Dat gebeurt razendsnel.

Bij mensen hebben gebeurtenissen uit het verleden altijd invloed op het gedrag van vandaag.
Onderstromen zitten in het limbische systeem van onze hersenen. Het gedrag dat hieruit voortvloeit, gebeurt razendsnel en onbewust. Het limbische systeem functioneert autonoom en onbewust los van onze rationele mind. Enerzijds om onszelf in leven te houden en anderzijds om in de kudde in stand te houden. Zonder kudde is de mens is van oorsprong niet in staat om te overleven. Een gezonde en complete kudde is voor hem van levensbelang.

Reptielenbrein en hersenstam

Het reptielenbrein ligt het diepst verborgen in de hersenen. Dit is het meest primitieve brein van onze hersenen. Het reageert direct op (levens)gevaar: vechten, vluchten of bevriezen Ook zorgt het voor onze primaire levensbehoeften als eten, drinken en voortplanten. Ons automatische gedrag wordt gestuurd door de hersenstam. Deze zit onder het limbische systeem en achter het reptielenbrein. (Zoog)dieren zijn van nature heel spaarzaam in energieverbruik, want voor energie heb je voedsel nodig en dat is niet altijd voorhanden. Hersenen verbruiken ca. 20% van je energievoorraad, terwijl ze maar voor 2% deel zijn van je lichaam. Daarom staan daarom ook zoveel mogelijk in de eco-stand en vindt ons gedrag vooral automatisch en onbewust plaats. Dat wat ooit goed heeft gewerkt, herhaal je onbewust, zodat je er niet over hoeft na te denken. Bovendien ligt de hersenstam op afstand van ons bewustzijn in de prefrontale cortex. Alles bij elkaar is ook de oorzaak dat we het zo lastig is om ons eigen gedrag te sturen. Vooral wanneer dit gedrag gericht is om te overleven of de groep in leven te houden. Onderstromen van levende systemen zoals organisatiecultuur en teamdynamieken zijn verbonden met het limbische systeem, de hersenstam en het reptielenbrein. Veel gaat onbewust en automatisch. Het is een illusie dat je met je rationele mind in de prefrontale cortex deze onderstromen kunt besturen en controleren. Je hebt een aanpak nodig die direct werkt met het limbische systeem, hersenstam en reptielenbrein. Ik heb deze werkwijzen samengevat in de ervaringsgerichte aanpak. Hierbij maak ik gebruik van werkvormen die werken met gevoelens, fysieke sensaties en levendige leerervaringen.
Beren op de weg bij het U-proces van een verandering of transformatie

Bel of stuur een e-mail